Er is iets mis gegaan.

Het lukt niet om de pagina die je zocht op KNVB.nl te laden.

Op dit moment is de website in onderhoudsmodus. Probeer het later nog eens.

Gebruik je een adblocker? Probeer deze uit te zetten en laad de pagina opnieuw.

Vorst als natuurlijke bestrijder? De waarheid achter winterziekten en plagen

KNVB Media
KNVB Media
21 minuten geleden

Foto: KNVB Media

‘Een paar weken vorst en we zijn weer van de ziekten af.’ Het is een uitspraak die op veel sportparken nog regelmatig te horen is. Maar klopt dat eigenlijk? Het antwoord is genuanceerd. Winterkou kan de druk van sommige plagen en ziekteverwekkers verlagen, maar lost problemen in de grasmat niet vanzelf op.

Auteur: redactie vakblad Fieldmanager 

Vooral organismen die dicht aan het oppervlak overwinteren, zijn gevoelig voor langdurige vorst. Denk aan emelten, jonge engerlingen en andere insectenlarven in de bovenste bodemlaag. Bij een langere periode van stevige vorst kan een deel van deze populaties afsterven. Vooral jonge larven dicht aan het oppervlak zijn kwetsbaar. Larven dieper in het profiel ondervinden vaak weinig directe schade, zeker wanneer een viltlaag, sneeuwdek of de bodem zelf voor isolatie zorgt. 

Ook sommige schimmels en bacteriën ondervinden hinder van extreme koude omstandigheden. Toch beschikken veel graspathogenen over ruststructuren zoals sporen of overlevingsmycelium waarmee zij langdurige koude perioden kunnen doorstaan. Daardoor moet het effect van vorst op ziekteverwekkers niet worden overschat. Een paar koude nachten maken doorgaans weinig verschil. Alleen langdurige vorstperioden hebben merkbare invloed op plagen en ziekteverwekkers. 

Opvallend genoeg werkt sneeuw vaak juist in het voordeel van bodemorganismen. Een sneeuwdek isoleert de bodem waardoor de temperatuur onder de sneeuw relatief hoog blijft. Voor plagen en ziekteverwekkers is een winter met langdurige kale vorst daarom vaak ongunstiger dan een winter met een dik pak sneeuw. 

Microdochium verdwijnt niet door een koude winter 

Voor fieldmanagers is vooral de vraag relevant wat winterkou doet met bekende grasziekten. Daar is het antwoord helder: veel ziekteverwekkers overleven probleemloos. Schimmels zoals Microdochium nivale (voorheen bekend als fusarium of sneeuwschimmel) kunnen koude perioden goed doorstaan. Sterker nog, deze ziekte ontwikkelt zich in Nederland vaak zonder dat er sneeuw aanwezig is. Langdurig vochtige omstandigheden bij temperaturen tussen ongeveer 0 en 10 °C zijn vaak al voldoende voor aantasting. 

Ook andere pathogenen blijven aanwezig in de grasmat of bodem en kunnen zich opnieuw ontwikkelen zodra de omstandigheden gunstig worden. Daar komt bij dat vorst meestal slechts enkele centimeters diep in de bodem doordringt. Het grootste deel van het bodemleven blijft daardoor buiten bereik van de kou. 

Een koude winter biedt daarom geen garantie op een ziektevrij voorjaar. De kans op winterziekten wordt veel sterker beïnvloed door de conditie waarin het gras de winter ingaat. Gras dat in het najaar te veel stikstof heeft gekregen, blijft langer zacht en gevoelig voor aantastingen. Daarom streven veel beheerders ernaar het gras richting winter af te harden met een terughoudende stikstofbemesting. Een adequate kaliumvoorziening ondersteunt daarbij de weerbaarheid van de grasplant, maar kan een ongunstige bodemstructuur of een onevenwichtige stikstofgift niet compenseren. Een weerbare plant komt de winter doorgaans beter door dan een sterk bemeste grasmat met veel zachte bladgroei. 

De grootste winst zit in goed winterbeheer 

Wie ziekteproblemen wil beperken, heeft uiteindelijk meer invloed met goed beheer dan met een strenge winter. De basis voor een gezonde grasmat wordt namelijk al gelegd in de aanloop naar de winter en tijdens de wintermaanden zelf. 

Een goede drainage is daarbij van groot belang. Op velden waar water na neerslag lang blijft staan, krijgen schimmels meer kans en neemt de belasting van de grasplant toe. Het snel afvoeren van overtollig water helpt daarom om de omstandigheden voor ziekten minder gunstig te maken. 

Ook de bemesting verdient aandacht. Een overmaat aan stikstof laat in het seizoen stimuleert zachte groei, waardoor gras gevoeliger kan worden voor ziekten en winterstress. Een evenwichtige voeding draagt juist bij aan een sterker gewas dat beter bestand is tegen wisselende winteromstandigheden. 

Daarnaast speelt de viltlaag een belangrijke rol. Een dikke viltlaag houdt vocht vast en creëert een omgeving waarin ziekteverwekkers zich makkelijker kunnen handhaven. Door tijdig te verticuteren en de organische laag beheersbaar te houden, verbetert de lucht- en waterhuishouding van de bovenste profielzone. 

Een goede bodemstructuur blijft eveneens essentieel. Regelmatig beluchten helpt om verdichting tegen te gaan en zorgt ervoor dat lucht, water en wortels zich beter door het profiel kunnen bewegen. Op veel sportvelden levert juist verdichting een belangrijke bijdrage aan terugkerende problemen met zowel ziekten als de algemene veldkwaliteit. 

Tot slot is het verstandig om gras niet te kort de winter in te sturen. Een voldoende ontwikkeld blad geeft de plant meer reserves om de winterperiode door te komen en in het voorjaar weer snel te herstellen. 

Voor beheerders is het bovendien belangrijk om voorzichtig om te gaan met bespeling tijdens winterse omstandigheden. Niet alleen vorst, maar vooral opdooi kan grote schade veroorzaken. Wanneer de bovenste bodemlaag ontdooit terwijl diepere lagen nog bevroren zijn, wordt de toplaag kwetsbaar voor verdichting, versmering en structurele schade. Omdat gras in de winter nauwelijks groeit, herstellen dergelijke beschadigingen slechts langzaam. Schade die in december of januari ontstaat, kan daardoor nog maanden zichtbaar zijn. 

Langdurige vorst kan daarnaast rechtstreeks invloed hebben op de kwaliteit van het speelveld. Door opvriezen kan de toplaag los en hobbelig worden. In sommige gevallen zijn na de winter herstelmaatregelen nodig om de vlakheid en stabiliteit van het veld weer op peil te brengen. 

Zachte winters vormen mogelijk een grotere uitdaging 

Een bijkomend aandachtspunt is dat zachte winters steeds vaker voorkomen. Voor veel graspathogenen zijn juist langdurig vochtige winters met temperaturen tussen 2 en 10 °C bijzonder gunstig. Onder dergelijke omstandigheden kunnen ziekten zich gedurende langere perioden ontwikkelen en blijft de druk op de grasplant aanwezig. 

Voor fieldmanagers betekent dit dat monitoring van factoren zoals temperatuur, luchtvochtigheid, bodemvocht en bladnatheid steeds belangrijker wordt. In veel situaties geeft inzicht in de actuele groeiomstandigheden meer houvast dan de vraag of er nog een vorstperiode wordt verwacht. 

Een nuttig steuntje in de rug 

Een koude winter kan dus helpen om de druk van bepaalde plagen tijdelijk te verlagen. Wie echter verwacht dat vorst de bodem schoonmaakt of grasziekten oplost, komt bedrogen uit. Voor fieldmanagers blijft de belangrijkste les dat een gezonde grasmat niet ontstaat door het weer, maar door structureel beheer van water, bodem en voeding. 

Winterkou kan daarbij een klein handje helpen, maar vormt zelden de doorslaggevende factor. Tegelijkertijd brengt winterweer ook risico’s met zich mee. Vorst, sneeuw en vooral opdooi kunnen schade veroorzaken die door het beperkte herstelvermogen van gras nog lang zichtbaar blijft. 

Een goed onderhouden veld profiteert van een strenge winter, maar is er niet van afhankelijk. 

 

Laatste artikelen