Wormen op het sportveld: Vriend of vijand?

Een wormhoopje op het speelveld. - Foto: KNVB Media

Wie in het najaar of de winter een natuurgrasveld inspecteert, ontkomt er nauwelijks aan: wormenhoopjes. Vooral op velden met een zwaardere bodem kunnen ze voor ergernis zorgen. Toch is het beeld van de regenworm als veroorzaker van problemen maar een deel van het verhaal. Onder het oppervlak vervult hij namelijk een belangrijke functie voor de gezondheid van de bodem en de groei van het gras. Voor beheerders van sportvelden zit daar direct een dilemma.

Wormen dragen bij aan een gezonde bodem, maar hun activiteit aan het oppervlak kan de bespeelbaarheid van een veld verminderen. De vraag is hoe een goede balans kan worden gevonden tussen bodemgezondheid en speelkwaliteit.

Regenwormen behoren tot de belangrijkste bodemorganismen. Terwijl ze zich door de bodem bewegen, maken ze gangen die zorgen voor een betere uitwisseling van lucht en water. Daardoor kan zuurstof makkelijker de bodem binnendringen en kan overtollig water beter wegzakken. Daarnaast verwerken wormen organisch materiaal. Afgestorven wortels, grasresten en andere plantenresten worden door de wormen opgenomen en omgezet.

De uitwerpselen die daarbij ontstaan, dragen bij aan een betere bodemstructuur. Bovendien verkleinen wormen organisch materiaal, waardoor bacteriën en schimmels het gemakkelijker kunnen afbreken en voedingsstoffen beschikbaar komen voor de grasplant. Wormen verbeteren de bodemstructuur, stimuleren de doorworteling en dragen bij aan de beschikbaarheid van voedingsstoffen voor het gras. Kortom: ondergronds zijn wormen vooral bondgenoten van de terreinbeheerder.

Het probleem zit boven de grond

Uit onderzoek en praktijkervaring in de sportgraswereld blijkt dat slechts een beperkt aantal wormensoorten daadwerkelijk veel oppervlaktehoopjes produceert

Dat wormen nuttig zijn, betekent niet dat hun aanwezigheid altijd wordt gewaardeerd. De overlast ontstaat vooral door de hoopjes die zij aan het oppervlak achterlaten. Onder invloed van maaien, bespeling en neerslag kunnen deze hoopjes worden uitgesmeerd. Daardoor ontstaat een modderige toplaag waarin grasplanten minder goed functioneren. De draagkracht neemt af en kleine ongelijkheden kunnen de speelkwaliteit beïnvloeden.

Dat geldt met name voor intensief gebruikte sportvelden. Belangrijk is daarbij dat niet alle wormen verantwoordelijk zijn voor de zichtbare overlast. Uit onderzoek en praktijkervaring in de sportgraswereld blijkt dat slechts een beperkt aantal wormensoorten daadwerkelijk veel oppervlaktehoopjes produceert. De meeste regenwormen verrichten hun werk dieper in de bodem en leveren vooral voordelen op. Daarnaast kunnen grote aantallen wormen nog een ander effect hebben. Ze trekken vogels en mollen aan die op zoek zijn naar voedsel. Ook dat kan schade aan sportvelden veroorzaken.

Waarom sportvelden aantrekkelijk zijn voor wormen?

Regenwormen verblijven graag op sportvelden, omdat in een natuurgrasveld vrijwel voortdurend voedsel te vinden is. Graswortels vernieuwen zich continu en laten organisch materiaal achter in de bodem. Daarnaast blijven na het maaien vaak kleine hoeveelheden maaisel achter. Voor wormen vormt dit een aantrekkelijk buffet.

Tegelijkertijd wordt de toplaag van veel sportvelden relatief beperkt verstoord. Daardoor kunnen wormen zich goed ontwikkelen. Vooral op bodems met een hoger aandeel klei en humus kunnen wormenpopulaties flink groeien. Ook zachte, vochtige periodes zorgen doorgaans voor meer activiteit aan het oppervlak. Wormenhoopjes worden daarom vooral gezien in het voorjaar en najaar, wanneer de bodem vochtig is en de temperaturen gematigd zijn.

Van bestrijden naar beheren

In de sportgraswereld bestaat inmiddels brede consensus dat beheerders vooral zijn aangewezen op cultuurtechnische maatregelen

De aanpak van wormen is de afgelopen jaren veranderd. Waar vroeger chemische middelen beschikbaar waren om wormenactiviteit terug te dringen, zijn die mogelijkheden tegenwoordig sterk beperkt. In de sportgraswereld bestaat inmiddels brede consensus dat beheerders vooral zijn aangewezen op cultuurtechnische maatregelen.

Daardoor is de vraag verschoven van 'hoe bestrijd ik wormen?' naar 'hoe beheer ik wormen?'. Het uitgangspunt daarbij is dat een gezonde wormenpopulatie mag blijven bestaan, maar dat de omstandigheden minder aantrekkelijk worden voor overmatige oppervlakteactiviteit.

Wat kan een beheerder doen?

Een belangrijke maatregel is het regelmatig verstoren van de bovenste bodemlaag. Denk bijvoorbeeld aan topbeluchten of kriebeleggen. Daarmee wordt de leefomgeving van de wormen minder stabiel en worden aanwezige hoopjes verspreid. Daarnaast speelt organische stof een belangrijke rol. Wormen leven van dood organisch materiaal. Door te verticuteren, maaisel af te voeren en viltvorming te beperken, neemt het voedselaanbod af. Juist deze maatregelen worden tegenwoordig vaak genoemd als de meest effectieve manier om overlast beheersbaar te houden. Een droge toplaag voorkomt dat de zogenoemde pendelaar vooral bij warm en vochtig weer naar boven komt. Wetting agents (penetranten) kunnen hierbij helpen.

Ook een gelijkmatige grasgroei helpt. Sterke groeipieken zorgen voor extra wortelvernieuwing en meer organisch materiaal in de bodem. Daarmee neemt ook het beschikbare voedsel voor wormen toe. Sommige beheerders kiezen ervoor kritisch te kijken naar bekalking en bemesting. Wormen voelen zich over het algemeen prettig in bodems met een hogere pH. Verzurende meststoffen kunnen de activiteit daarom afremmen, maar vragen om een zorgvuldige afweging binnen het totale onderhoudsprogramma. De kunst voor fieldmanagers is om wormen hun werk te laten doen, zonder dat de speelkwaliteit daaronder lijdt.

Auteur: redactie vakblad Fieldmanager

Innovatieplatform Gras Klik hier voor meer informatie.